Rýnt í gjána á milli rannsókna og tilfinningalegra/pólitískra viðbragða í Torginu á RÚV
TL;DR – Hvers vegna kallar stjórnmálafólk eftir lausnum sem vísindin segja að virki ekki? Í þættinum Torginu 10. febrúar 2026 mættust fræðin og stafrænt paník almennings. Umræður sýndu að lítil sem engin greining á vandanum hefur átt sér stað og rannsóknarniðurstöður um gagnsleysi síma- og samfélagsmiðlabanna voru hristar af höndum líkt og um hálfsannleik væri að ræða. Í þessari grein fjalla ég um: Gjánna milli vísinda og almenningsálits/stjórnmála: Af hverju rannsóknir á neikvæðum áhrifum banna voru hunsaðar í Torginu. Mýtuna um valdalausa notandann: Hvernig við getum í raun stýrt algrímunum í stað þess að láta þau stýra okkur. Leiðina fram á við: Nauðsyn þess að valdefla unga fólk okkar með dýpri skilnig á tækni og samskiptin við hana.
Fyrr í þessari viku var áhugavert málþing hjá HÍ þar sem voru kynntar nýlegar niðurstöður gagnöflunar og rannsókna á samfélagsmiðlanotkun ungs fólks. Því miður komst ég ekki á málþing en sótti þess í stað útsendingu Torgs þátts RÚV í Helgafellsskóla í Mosfellsbæ. Þar var til umræðu snjalltækja- og samfélagsmiðlanotkun ungs fólks og umræðu um að takmarka með einum eða öðrum hætti aðgengi ungs fólks að slíkri tækni. Það var margt áhugavert sem kom fram í umræðunum. En eitt og annað truflaði mig afskaplega. Fyrst fannst mér frekar ómerkilegt hjá sumum að draga í efa gildi nýlegrar rannsóknar sem fræðafólk í HR hefur framkvæmt, m.a. Inga Snæland, menntamálaráðherra. Hitt var, hvað virðist vera lítill vilji að greina áskorunina/vandann sem um ræðir áður en stokkið er fram með lausnir (sem umræddar rannsóknir gefa til kynna að muni ekki hafa tilætluð áhrif).
Andvísindahyggja
Í þættinum var rætt við Þórhildi Halldórsd. dósent við Háksólann í Reykjavík um nýlega rannsókn sem hún og hennar samstarfsfólk gerði á áhrifum símabanna (eða s.k. “símafría”) í skólum hér á landi. Það kom skýrt fram í samtalinu við hana að rannsóknin styður niðurstöður sambærilegrar breskrar rannsóknar um að slík bönn hafa lítil sem engin áhrif á vellíðan eða geðheilsu nemenda. Þetta kemur okkur sem fylgst hafa með þessum rannsóknum ekki á óvart og sýnir í raun helst að við Íslendingar erum ekkert sérstakir. Fjöldi erlendra rannsókna hafa sýnt þetta sama. Ennfremur sýna margar þessar rannsóknir að slík bönn draga ekki heldur mikið úr skjátíma barna. Skjátíminn færist einfaldlega til og eykst þegar börnin eru ekki í skóla.
UK – Rannsóknin sem Þórhildur vísar í er væntanlega Goodyear o.fl., 2025. Niðurstöður: ekki marktæk áhrif á geðheilsu né vellíðan.
Ástralía (Baggio o.fl., 2025) – örlítil jákvæð áhrif á geðheilsu, ekki marktæk áhrif á vellíðan.
Írland (Reynolds o.fl., 2025). – ekki marktæk áhrif á geðheilsu né vellíðan.
Svíþjóð (Kessel o.fl., 2020) – ekki marktæk áhrif á geðheilsu né vellíðan.
Kemp o.fl. (2024) skoðuðu áhrif snjalltækjabanna á niðurstöður einstakra landa á PISA. Niðurstaðan var að þeim mun fleiri skólar sem bönnuðu snjalltæki nemenda í tilteknu landi, þeim mun lakari var árangur á PISA.
Stór alþjóðleg rannsókn (Vuorre & Przybylski, 2023): Þeir sem höfðu greiðan aðgang að nettækni (börn & fullorðnir) sögðust upplifa meiri ánægju, jákvæðari upplifun á netinu og betri líkamlega, samfélagslega og félagslega velferð.
Í þættinum var þetta mjög skýrt: reynsla og endurteknar rannsóknir sýna að snjalltækjabönn hafa lítil sem engin áhrif á geðheilsu eða vellíðan nemenda. Rannsókn Þórhildar sýnir okkur að við hér á Íslandi erum sambærileg við þau lönd sem aðrar rannsóknir hafa verið gerðar í. En hvað heyrum við frá viðmælendum í Torginu? “Tja, ég veit ekki um þessa rannsókn sem Þórhildur er að lýsa. Ég þarf að kynna mér hana en ég get ekki verið viss um gildi hennar.” Auðvitað er sjálfsagt að kynna sér þessa rannsókn en að draga í efa gildi hennar, sérstaklega í ljósi þess að hún samræmist nánast fullkomlega fjölda annarra rannsókna sem sýna það sama. Það er bara andvísindahyggja.
Þetta minnir mig á sjónvarpsþátt sem ég sogaðist inn í á óvart einu sinni. Þar var fylgst með tveimur s.k. “flat-earthers” sem vorum búnir að finna upp á það snjallræði að nota leisergeisla til að sýna endanlega fram á það að jörðin væri flöt (þeim datt ekki í hug að nokkur hafði gert þetta áður). Í lok þáttarins framkvæma þeir rannsóknina sýna og niðurstaðan er auðvitað nákvæmlega sú sama og öll þau skipti sem hún hefur verið gerð áður – jörðin er hnöttur. Þeirra viðbrögð: Hmm… Það hlýtur að vera eitthvað að mælitækjunum okkar. Viðbrögð sumra viðmælenda í Torginu (þ.á.m. Inga Sæland) voru á sömu leið: hér eru komnar tilteknar rannsóknarniðurstöður sem eru samhljóða fyrri rannsóknum, en það hlýtur að vera eitthvað gallað við þessa rannsókn. Þetta virkar ekki svona.
Hver er vandinn?
Það er margt áhugavert í umræðunni um snjallsíma- og samfélagsmiðlabönn. Það virðist vera fullkomlega óljóst og algjör ósátt um eðli vandans sem slík bönn eiga að leysa. Ennfremur er lítið gert til að reyna að skýra umræðuna. Fólk virðist telja að það viti um hvað er að ræða þrátt fyrir óskýrleika. Á Torginu var ýmist talað um að snjalltækin sjálf væru vandamálið eða að samfélagsmiðlar væru vandamálið. En þegar virkilega þurfti að kafa dýpra kom í ljós að það var hvorki snjallsímarnir né samfélagsmiðlarnir sem væru vandamálið, heldur algrímin illskeyttu sem eru sögð stjórna okkur eins og leikbrúður.
Fjandsemin gagnvart algrímunum kom skýrast í ljós eftir að við sem sátum á áhorfendapöllunum vorum spurð hvort við teldum að ætti að setja 15 ára aldurstakmark á samfélagsmiðla. Ég var hikandi en á endanum svaraði ég játandi. Sem prinsipp er erfitt að rökstyðja það að fólk innan 15 ára, miðað við stöðuna í dag, hafi óheftan aðgang að samfélagsmiðlum. Hins vegar, þarf að taka þessa umræðu lengra: hvað eru “samfélagsmiðlar” í þessu samhengi, hvernig á að takmarka aðgengi, hvernig á að bregðast við þegar núverandi aðstæður breytast, o.s.frv.?
Í umræðum eftir þessa óformlegu örkönnun komu nokkrir gestir inn á fyrstu spurninguna, þ.e. hvað erum við að meina þegar við segjum “samfélagsmiðlar” í þessu samhengi? Það lá ekki á svörum – “vondu” samfélagsmiðlarnir eru þeir sem hvetja til dómskruns (e. doom scrolling), þ.e. að skruna endalaust, án sýnilegs tilgangs, og taka bara við því sem miðillinn otar að okkur. Það hjálpar okkur vissulega að afmarka svolítið vandann: TikTok er augljóslega “vondur” samfélagsmiðill meðan að umræðukerfi Vísis er það ekki; Facebook er “vondur” miðill meðan blog.is er það ekki. Þá skýrist líka hvar fólk telur raunverulega vandann liggja. Það eru ekki samfélagsmiðlarnir sem slíkir heldur eru það algrímin sem safna gögnum um notandann og ota að honum efni sem líklegast er til að fá hann til að halda áfram að dómskruna, og þar með sjá og smella á fleiri auglýsingar og skapa þannig tekjur fyrir þann sem rekur miðilinn.
Þetta er það sem sumir vilja meina að leiði til fíknar á borð við ánetjun sterkra eiturefna á eins og kókaín. Algrímin eru sögð vera sérstaklega þróuð til þess að stuðla að slíkri miðlaneyslu og við notendur erum gjörsamlega berskjölduð gagnvart þessu. Það er ekki, og má að mestu þakka löggjöf Evrópusambandsins fyrir. Skv. lögum ESB (GDPR og DSA) verða samfélagsmiðlar að tryggja að notendur geti haft áhrif á:
- hvaða gögnum er safnað um einstaka notendur
- hvernig þau gögn eru notuð til að persónumiða upplýsingaflæði á miðlinum
- hvaða einstakar auglýsingar/efni birtast notendum
- og fleira.
Með þessu móti er tryggt að algrím sem stýra upplýsingaflæði til einstakra notenda byggja ekki á einhliða gagnaöflun. Frekar má líta á algrímin sem eins konar samtal sem notandi á við samfélagsmiðlana um hvaða efni hann samþykkir að fá í sitt upplýsingaflæði. Hins vegar er samtalið sjálft ekki mjög ljóst, og reyndar gera samfélagsmiðlarnir allt sem þeir geta til að fela samtalið frá notendum. T.d. eru samfélagsmiðlar skyldaðir til að fá samþykki notanda fyrir persónumiðaðri upplýsingamiðlun áður en slík miðlun hefst. Fæstir spyrja hins vegar hvort notandi samþykki því að miðillinn safni gögnum til að ota að honum efni byggt á fyrri nethegðun. Heldur er spurt hvort notandi vilji fá “auglýsingar sérsniðnar að áhugasviði notanda” og hvað það raunverulega felur í sér er svo falið í smáu letri. Það getur hljómað eins og góður díll – smella á “já” og þá er ég laus við allar auglýsingar sem eiga ekki erindi við mig sérstaklega. Raunin er að með því að samþykkja slíkt er notandinn að gefa heimild til öflun persónulegra gagna og að þau verði notuð til að ota að honum óumbeðnu efni sem er sérstaklega sniðið að því að fanga athygli hans. Eftir það eru öll smell, læk eða deilingar skráðar sem beiðni um að fá meira af slíku efni.
Það er fleira sem lög ESB skylda samfélagsmiðla til að bjóða upp. T.d. verða samfélagsmiðla að bjóða notendum upp á möguleika til að hafna einstökum auglýsingum eða öðrum óumbeðnum færslum. Á Facebook birtist þetta þegar smellt er á “…” við einstaka færslu – einn valmöguleikinn sem birtist er “Fela innlegg”. Þessi aðgerð er ekki bara ætluð að eyða tiltekinni færslu úr upplýsingaflæði notanda heldur á það að skrást í persónugögn notanda að hann hafnar efni af þessu tagi. Sumir samfélagsmiðlar bjóða upp á fleiri valmöguleika, t.d. á Facebook er hægt að ganga lengra og hafna öllu efni frá tilteknum auglýsanda eða aðila.
Notendur samfélagsmiðla eru því ekki viljalausar leikbrúður í höndum algrímanna. Notendur eru alltaf í virku samtali við algrímin sem stýra upplýsingaflæði þeirra. Með tilteknum aðgerðum, eða jafnvel aðgerðaleysi, gefa þeir merki um hvaða upplýsingar höfða til þeirra og hvað ekki. Að mínu mati er vandinn sem um er að ræða því ekki snjalltækin sem slík, ekki samfélagsmiðlarnir og ekki algrímin. Vandinn er að fólk gerir sér ekki grein fyrir því að algrímin eru sameiginleg afurð notanda og samfélagsmiðils og að notandinn hefur ýmis tól sem gerir honum kleift að stjórna þróun hans persónulegs algríms. Að mínu mati er þá augljóst að vandinn er ekki þess eðlis að hann verði leystur með því að takmarka aðgengi að tiltekinni tækni, heldur er þörf á fræðslu.
Frekari upplýsingar um þessi mál munu birtast í grein um langtímarannsókn sem ég hef unnið á eigin samfélagsmiðlanotkun sem ég hef verið allt of lengi að koma frá mér. Kannski verður þessi umræða til að ýta á eftir mér að klára þá hana. Þeir sem vilja undirbúa sig fyrir lestur hennar geta gúglað “algorithmic agency”, “algorithmic resistance” og “uses and gratifications theory”.
Hvar er upplýsta umræðan?
Ég hefði viljað sjá betur upplýsta umræðu á Torginu. Það var fínt að heyra reynslusögurnar og mismunandi álit en fræðilegi grunnurinn var ekki nægur að mínu mati. Það var svolítið hlaupið yfir þau fræðilegu innlegg sem voru og þau of auðveldlega sópuð til hliðar. Mér fannst framlag Gunnars Helga mjög rýrt og veit í raun ekki hvað hann var að gera þarna yfirhöfuð – annað en að styðja enn rýrara framlag Ingu Sælands. Það hefði vel mátt skipta honum út fyrir aðila sem hefði getað verið öflugri málsvari fræðasamfélagsins, t.d. Svövu Pétursd. eða Þórhildi Halldórsd. sem hefðu vel mátt koma meira inn í samtalið.
Eins og ég hef reifað hér er töluvert af vel grunduðu fræðilegu efni sem þarf að rata í þessa umræðu. Rannsóknir Svövu, Þórhildar og Netvíss (sem Skúli Bragi Geirdal var í forsvari fyrir) sýna að við á Íslandi erum í sambærilegri stöðu og önnur lönd og að þær rannsóknir sem hafa verið gerðar erlendis og á alþjóðlegum vettvangi nýtast til að átta okkur betur á henni. Þetta þurfum við að liggja yfir til að greina betur hver vandinn er sem við erum að reyna að takast á við og hvaða leiðir er best að fara. Umræðan á Torginu sýndi að þær tillögur til aðgerða sem hafa verið lagðar fram byggjast á nánast engri greiningarvinnu og fljótfærnislegum viðbrögðum. Við getum gert betur.
Kári Einarsson, sem var fulltrúi unga fólksins á pallborðinu, kom mjög sterkt inn með sína reynslu og skynsemisrödd úr innsta hring. Sérstaklega voru lokaorðin hans um að slaka á “fíknitalinu” mjög þörf áminning. Hann benti á að þótt um slæman vana sé að ræða þá sé fulllangt gengið að líkja snjallsímanotkun við neyslu harðra fíkniefna. Hann lýsti líka eigin reynslu af því hvernig tækjanotkunin ýkti ADHD einkenni hans. Hins vegar, í stað þess að kalla eftir boðum og bönnum, tók hann málin í eigin hendur. Hann fann leiðir til að draga úr sínum skjátíma og byrjaði að miðla þeirri þekkingu til annarra á TikTok, þar sem myndbönd hans hafa fengið mikið áhorf. Þessi nálgun Kára undirstrikar einmitt það sem vantaði svo í þessa umræðu: að það þarf að kenna fólki (ekki bara ungu fólki) að vera meðvitað um tæknina sem það er að nota og hvernig það notar hana.
Nokkrar tillögur um næstu skref
Umræðan í Torginu sýndu hvernig tilfinningar og staðreyndir geta togast á þegar ekki er gengið nægilega skipulega til verks í svona málum. Það er auðvelt að stíga fast niður með bönnum. Reynslan sýnir þó að slíkar skyndilausnir nægja aldrei til að takast á við flókin vanda eins og hér er um að ræða.
Mikilvægast er að gera ekki þau mistök að ganga ekki út frá því að ekkert sé hægt að gera þegar við höfum ekki enn skoðað og metið af alvöru hvað er hægt að gera. Eins og ég hef bent á er mjög óljóst í þeirri umræðu sem nú á sér stað hver raunverulegi vandinn er. Það vantar meiri þekkingu og alla greiningarvinnu til að afmarka vel og skýra í hverju vandinn felst sem ætlunin er að takast á við. Því þarf fyrst að:
1. Byggjum ákvörðunartöku á gögnum, ekki ótta
Kynnum okkur vel fræðin: Horfum til þeirra rannsókna sem hafa verið gerðar, bæði erlendar og innlendar. Niðurstöðurnar eru nokkuð afgerandi: bönn sem hafa verið rædd skila ekki þeim árangri sem sóst er eftir. Punktur.
Mælum árangur: Ef skólar velja að innleiða símafrí, eða hvað sem við viljum kalla bönnin, þarf að vera skýrt hver tilgangurinn er og hvernig árangurinn verður metinn. Þetta þarf að vera á hreinu áður en gripið er til aðgerða. Það er ekkert gildi í því að stökkva til og svo spyrja bara um eitthvað á eftir í þeirri von að geta fundið eitthvað jákvætt, eins og allt of oft er gert.
2. Eflum tækni- og miðlalæsi í samræmi við nútíma- (jafnvel framtíðar-) þarfir.
Gerum tæknina skiljanlega: Notendur tækni, hvort sem um er að ræða samfélagsmiðla eða gervigreind, verða að skilja hvernig hún virkar. Tæknilegt umhverfi einstaklinga er sjaldnast þrýst upp á þá, heldur er það afurð samskipta sem þeir eiga við algrím, gervigreind og álíka. Miðla- og tæknilæsi hefur ekki fylgt þeirri þróun sem hefur átt sér stað undanfarin ár. Það þarf að endurskoða hvað og hvernig er kennt undir formerkjum þessara greina.
Ljóst er að tæknilegi veruleiki okkar allra er að breytast mjög ört. Allt er að verða persónumiðaðra (sem felur í sér að tæknin þurfi gögn um okkur), gervigreindin er í hraðri þróun og útbreiðslu og tæknibreytingar almennt örari en áður. Við þurfum að tryggja að sú fræðsla sem ætluð er að efla miðla- og tæknilæsi þróist í takt við þessar breytingar. Umræðan um samfélagsmiðla í dag gefur sterkt til kynna að notendur þeirra hafi afskaplega takmarkaða þekkingu á því hvernig þeir virka og hvernig þeir geta/eiga að haga samskiptum sínum við þá. Eins er með gervigreind – almenn umræða um hana er afar illa upplýst og væntingar oft í engu samræmi við raunverulega getu eða virkni tækninnar.
3. Valdaefling frekar en fórnarlambsvæðing.
Eins og Kári Einarsson benti á, þá þurfum við að slaka á fíknitalinu og byrja að ræða um meðvitaða notkun. Kári hefur sýnt það í verki að með því að leitast við að auka skilning okkar á eigin hegðun og tæknina geta einstaklingar náð góðri stjórn á sínum tæknilega veruleika án þess að verða fyrir félagslegri útilokun. Að halda því stöðugt fram að samfélalgsmiðlanotendur séu fórnarlömb illskeytrar tækni sem rænir þeim öllum sjálfstæðum vilja hjálpar engum að tileinka sér þær venjur sem gera þeim kleift að taka stjórnina í eigin hendur.
